Chín năm sau vụ diệt chủng, người Rohingya xuống đường phản đối tại Cox's Bazar

Ngày 25/8, hàng trăm người tị nạn Rohingya đã tập trung tại khu vực Cox's Bazar ở Bangladesh để đòi công lý và quyền trở về quê nhà, nhân kỷ niệm 9 năm vụ diệt chủng nhắm vào họ tại Myanmar. Kể từ đó, hơn một triệu người Rohingya không quốc tịch vẫn mắc kẹt trong các trại tị nạn chật chội ở huyện ven biển Cox's Bazar, nơi điều kiện sống ngày càng tồi tệ do viện trợ quốc tế suy giảm.

Sự hiện diện của người Rohingya tại Bangladesh khiến quốc gia Nam Á này trở thành nơi có một trong những cộng đồng người tị nạn lớn nhất thế giới.

Người Rohingya là ai?

Theo số liệu năm 2021, ước tính có khoảng 120.000 người Rohingya, một nhóm sắc tộc theo Hồi giáo, phải di dời nội địa tại Myanmar. Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres từng mô tả họ là “một trong những nhóm người bị phân biệt đối xử nhất thế giới, nếu không muốn nói là nhất”.

Trước năm 2017, hơn một triệu người Rohingya sinh sống tại Myanmar. Dù Myanmar là quốc gia đa dạng sắc tộc với 135 nhóm dân tộc chính và 7 bang dân tộc thiểu số, người Rohingya không được công nhận chính thức. Họ bị tước quyền công dân từ năm 1982, trở thành nhóm người không quốc tịch lớn nhất thế giới. Chính phủ Myanmar, một quốc gia đa số theo Phật giáo, coi người Rohingya là những người nhập cư bất hợp pháp từ Bangladesh. Họ không được đưa vào cuộc điều tra dân số toàn quốc năm 2014.

Gần như toàn bộ người Rohingya còn lại tại Myanmar sống ở bang Rakhine ven biển, giáp Bangladesh.

Vì sao người Rohingya ồ ạt chạy sang Bangladesh?

Quân đội Myanmar đã nhiều lần đàn áp người Rohingya tại bang Rakhine từ những năm 1970. Myanmar, trước đây gọi là Miến Điện, nằm dưới sự cai trị của quân đội suốt 5 thập kỷ cho đến cuộc bầu cử năm 2015 khi bà Aung San Suu Kyi giành chiến thắng áp đảo. Tuy ban đầu được kỳ vọng mang lại sự thay đổi, bà Aung San Suu Kyi vẫn im lặng về vấn đề người Rohingya.

Tháng 8/2017, chiến dịch đàn áp quân sự đẫm máu đã buộc hơn 700.000 người Rohingya phải vượt biên sang Bangladesh. Nhiều người tị nạn sau đó kể lại bị binh lính Myanmar hãm hiếp, tra tấn, phóng hỏa và sát hại, với sự hậu thuẫn của các nhóm Phật giáo. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) ghi nhận ít nhất 200 ngôi làng của người Rohingya bị phá hủy, khoảng 13.000 người thiệt mạng. Tổ chức Bác sĩ Không Biên giới (MSF) báo cáo ít nhất 6.700 người Rohingya bị giết trong tháng đầu tiên, trong đó có hơn 700 trẻ em dưới 5 tuổi.

Tình trạng người Rohingya tại Bangladesh

Theo số liệu của Liên Hợp Quốc, tính đến tháng 7 năm nay, Bangladesh đang tiếp nhận gần 1,2 triệu người tị nạn Rohingya. Hầu hết sống trong các trại Kutupalong và Nayapara tại Cox's Bazar. Hơn 75% dân số tị nạn là phụ nữ và trẻ em. Hàng nghìn người Rohingya vẫn tiếp tục thực hiện các chuyến đi nguy hiểm bằng thuyền hoặc đi bộ đến Bangladesh kể từ cuộc di cư năm 2017.

Theo Văn phòng Cao ủy Liên Hợp Quốc về Nhân quyền (OHCHR), hơn 6.500 người Rohingya đã thực hiện các chuyến đi biển không an toàn rời Myanmar trong năm 2025, trong đó 900 người thiệt mạng. Một báo cáo cho biết cứ 7 người tị nạn Rohingya thì có 1 người mất tích hoặc tử vong trên Biển Andaman và Vịnh Bengal năm ngoái, tỷ lệ tử vong cao nhất thế giới trên bất kỳ tuyến đường di cư bằng đường biển nào.

Yêu sách của người biểu tình

Người tị nạn kêu gọi cộng đồng quốc tế gây áp lực buộc Myanmar cho phép họ trở về nhà mà không sợ bạo lực tái diễn. Ông Nay San Lwin, đồng sáng lập Liên minh Rohingya Tự do, nói với Al Jazeera: “Chín năm đã trôi qua với công lý bị trì hoãn và không có con đường hồi hương rõ ràng với đầy đủ quyền lợi và phẩm giá. Lễ kỷ niệm 9 năm phải thúc đẩy hành động ngay lập tức, không chỉ những tuyên bố. Tất cả những gì chúng tôi yêu cầu là được trở về quê hương với đầy đủ quyền lợi, hòa bình, an toàn, phẩm giá và công lý.”

Phản ứng của cộng đồng quốc tế

Bangladesh từng được ca ngợi vì tiếp nhận hơn một triệu người tị nạn Rohingya, nhưng đang đối mặt với áp lực khi cho rằng nước này thiếu nguồn lực để duy trì hỗ trợ, do viện trợ sụt giảm nghiêm trọng và khó khăn kinh tế trong nước. Malaysia hiện tiếp nhận 192.481 người tị nạn Rohingya, Ấn Độ tiếp nhận 87.022 người. Tuy nhiên, một báo cáo của HRW năm ngoái cho biết chính quyền Ấn Độ đã trục xuất hàng chục người Rohingya về Bangladesh với danh nghĩa “người nhập cư bất hợp pháp”. Người Rohingya cũng bị cưỡng bức trục xuất khỏi nhà tại Malaysia.

Kể từ Kế hoạch ứng phó chung (JRP) đầu tiên được triển khai năm 2018, các kế hoạch kế tiếp đã cắt giảm viện trợ nhân đạo cho người tị nạn - những người gần như phụ thuộc hoàn toàn vào viện trợ. Kế hoạch JRP 2026 hiện điều chỉnh giảm 26% xuống còn 710,5 triệu USD. Năm ngoái, Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) thông báo cắt giảm hơn một nửa phiếu lương thực hàng tháng cho người Rohingya tại Bangladesh, từ 12,5 USD xuống còn 6 USD/người/tháng, do “thiếu hụt tài trợ nghiêm trọng”.

Ngày 25/8, 16 phái đoàn ngoại giao tại Dhaka, gồm Anh, Australia, Canada, Liên minh châu Âu, ra tuyên bố chung kêu gọi đảm bảo quyền trở về nhà của người Rohingya. Tổng thư ký Guterres cũng đăng trên mạng xã hội kêu gọi cộng đồng quốc tế chú ý trở lại cuộc khủng hoảng này.

Về mặt pháp lý, chiến dịch đàn áp năm 2017 đang được Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) điều tra từ năm 2019, nhưng đến nay chưa có cáo trạng hay phiên tòa công khai nào. Một vụ kiện riêng do Gambia đệ trình lên Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) năm 2019 cáo buộc Myanmar phạm tội diệt chủng. Năm 2020, ICJ ra lệnh áp dụng các biện pháp khẩn cấp yêu cầu Myanmar bảo vệ người Rohingya và ngăn chặn các hành vi diệt chủng. Vụ việc vẫn đang chờ phán quyết cuối cùng.