Ceuta hay Sebta? Thành phố một nơi, hai tên gọi và tranh chấp chủ quyền chưa ngã ngũ

Quốc vương Tây Ban Nha Felipe VI và Hoàng hậu Letizia dự kiến thăm Ceuta vào ngày 13/10 và Melilla vào ngày hôm sau. Đây là chuyến thăm đầu tiên của Felipe tới hai thành phố này trên cương vị quốc vương kể từ khi ông lên ngôi năm 2014.

Chuyến đi diễn ra sau cuộc khủng hoảng di cư lớn tại biên giới Ceuta hồi tháng 7, trong bối cảnh tranh chấp lâu dài giữa Tây Ban Nha và Maroc về hai thành phố ven bờ Bắc Phi vẫn chưa được giải quyết.

Tây Ban Nha coi Ceuta và Melilla là một phần lãnh thổ của mình, trong khi Maroc xem cả hai thành phố cùng một số vùng lãnh thổ nhỏ hơn do Tây Ban Nha kiểm soát ở Bắc Phi là lãnh thổ của nước này.

Thành phố nằm ở phía nam eo biển Gibraltar cũng tồn tại với hai tên gọi khác nhau trong tiếng Tây Ban Nha và tiếng Arab. Ở Tây Ban Nha, thành phố được gọi là Ceuta. Trong tiếng Arab, đó là Sabta, thường được viết bằng chữ Latinh là Sebta.

Vậy vì sao cùng một thành phố lại có hai tên gọi? Và làm thế nào một thành phố ven bờ Bắc Phi lại nằm dưới chủ quyền Tây Ban Nha?

Nguồn gốc tên gọi Ceuta

Cái tên này ra đời trước cả Tây Ban Nha và Maroc hiện đại. Thành phố từng được biết đến với tên Sabta trong tiếng Arab. Bộ Văn hóa Tây Ban Nha xác định Sabta chính là Ceuta ngày nay và ghi nhận lịch sử thành phố qua các thời kỳ cai trị kế tiếp nhau của các triều đại Idrisid, Umayyad, Taifa, Almoravid, Almohad và Marinid.

Dạng tên Ceuta trong tiếng Tây Ban Nha phát triển từ những dạng thức trước đó của cùng một tên gọi. Sabta và Ceuta là hai biến thể ngôn ngữ của cùng một thành phố.

Ai kiểm soát Ceuta trước Tây Ban Nha?

Ceuta từng trải qua nhiều hệ thống chính trị và triều đại khác nhau ở Maghreb và al-Andalus. Dưới triều Idrisid, thành phố nằm trong tay gia tộc Banu Isam trước khi bị Caliph Umayyad Abd al-Rahman III chiếm năm 931, đưa thành phố vào quỹ đạo chính trị của al-Andalus.

Đến thế kỷ 11, Ceuta gắn với Taifa của Malaga. Sau đó, thành phố lần lượt nằm dưới quyền Almoravid và Almohad. Từ đầu thế kỷ 14, Ceuta trở thành một phần trong phạm vi ảnh hưởng của Marinid, với những giai đoạn các triều đại địa phương khác nắm quyền.

Đến đầu thế kỷ 15, Ceuta nằm dưới sự cai trị của người Hồi giáo. Điều đó thay đổi vào năm 1415.

Ceuta trở thành thuộc địa Bồ Đào Nha như thế nào?

Ngày 21/8/1415, lực lượng Bồ Đào Nha do Vua John I chỉ huy đánh chiếm Ceuta. Cuộc chinh phục của Bồ Đào Nha chấm dứt hơn bảy thế kỷ cai trị của người Hồi giáo tại đây. Cơ quan di sản văn hóa của Ceuta ghi nhận thời kỳ cai trị Hồi giáo kéo dài từ năm 709 đến khi Bồ Đào Nha chinh phục năm 1415.

Ceuta thuộc Bồ Đào Nha hơn hai thế kỷ. Sau đó, Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha cùng nằm dưới một vương triều từ năm 1580 đến năm 1640. Khi Bồ Đào Nha khôi phục độc lập năm 1640, Ceuta vẫn thuộc vương triều Tây Ban Nha thay vì trở về với Bồ Đào Nha.

Hiệp ước Lisbon năm 1668, văn bản chính thức công nhận nền độc lập của Bồ Đào Nha, để Ceuta nằm trong tay Tây Ban Nha. Đó là cách Ceuta nằm dưới chủ quyền Tây Ban Nha.

Vì sao Maroc tuyên bố chủ quyền với Ceuta?

Lập luận của Maroc dựa trên lịch sử và địa lý của thành phố. Ceuta nằm trên bờ biển Bắc Phi, được Maroc bao quanh ở phía đất liền. Maroc tuyên bố chủ quyền với Ceuta và Melilla kể từ khi giành độc lập năm 1956 và coi hai thành phố này là lãnh thổ Maroc bị chiếm đóng.

Tây Ban Nha giữ quan điểm ngược lại. Theo luật Tây Ban Nha, Ceuta là một thành phố tự trị. Quy chế tự trị của thành phố mô tả Ceuta là bộ phận không thể tách rời của quốc gia Tây Ban Nha và trao cho thành phố hệ thống tự quản riêng.

Do đó, tranh chấp không nằm ở việc ai quản lý Ceuta. Tây Ban Nha đang quản lý. Vấn đề là chủ quyền. Maroc nói Ceuta phải là một phần lãnh thổ Maroc. Tây Ban Nha nói chủ quyền của mình với thành phố đã được xác lập và Ceuta là một phần của Tây Ban Nha. Cả hai bên đều không chấp nhận lập trường của phía kia.

Vì sao lịch sử không giải quyết được tranh chấp?

Bởi hai bên diễn giải lịch sử theo cách khác nhau. Maroc nhấn mạnh lịch sử lâu dài của Ceuta trong các hệ thống chính trị Hồi giáo ở Maghreb và vị trí của thành phố trên bờ biển Bắc Phi. Tây Ban Nha nhấn mạnh nhiều thế kỷ kiểm soát của Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha cùng địa vị hiến định hiện nay của Ceuta là một phần của Tây Ban Nha.

Ghi chép lịch sử không đưa ra câu trả lời đơn giản cho một tranh chấp chủ quyền hiện đại. Các hệ thống chính trị từng cai trị Ceuta trước năm 1415 không phải là những quốc gia dân tộc với đường biên giới như ngày nay, và địa vị hiện tại của thành phố dựa trên nhiều thế kỷ nằm dưới quyền cai trị của Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha sau đó.

Tuyên bố chủ quyền của Maroc có từ giai đoạn sau khi nước này độc lập năm 1956, nhưng Tây Ban Nha vẫn tiếp tục thực thi chủ quyền với Ceuta.

Vì sao Maroc gọi thành phố là Sebta?

Sebta, hay Sabta, là tên gọi tiếng Arab của Ceuta và ra đời trước tranh chấp chủ quyền hiện đại. Ở Maroc, Sebta là tên tiếng Arab dùng cho thành phố, còn Ceuta là dạng tên đã được xác lập trong tiếng Tây Ban Nha.

Việc chọn tên gọi có thể mang hàm ý chính trị bởi Maroc tranh chấp chủ quyền của Tây Ban Nha với thành phố. Nhưng dùng Sebta không mặc nhiên là một tuyên bố chính trị. Đó cũng đơn thuần là tên gọi trong tiếng Arab.

Còn Melilla thì sao?

Lịch sử của Melilla khác Ceuta. Lực lượng Tây Ban Nha kiểm soát Melilla năm 1497 khi thành phố được sáp nhập vào Vương quyền Castile. Ngược lại, Ceuta ban đầu thuộc Bồ Đào Nha trước khi tiếp tục nằm dưới vương triều Tây Ban Nha sau khi Bồ Đào Nha khôi phục độc lập.

Hiện nay, cả hai thành phố đều là thành phố tự trị của Tây Ban Nha, và Maroc tuyên bố chủ quyền với cả hai.

Vì sao Ceuta vẫn quan trọng?

Tầm quan trọng của Ceuta ngày nay vượt khỏi quy mô của thành phố. Ceuta được coi là một phần của Tây Ban Nha nhưng không nằm trong lãnh thổ hải quan của Liêu minh châu Âu. Biên giới của thành phố với Maroc cũng là biên giới ngoài của khu vực Schengen.

Điều đó khiến Ceuta trở thành điểm nóng về chính sách di cư và biên giới, đồng thời là vấn đề thường xuyên xuất hiện trong quan hệ giữa Madrid và Rabat. Vấn đề này trở lại đường tít nóng hồi ngày 30/7 khi hơn 72.000 người di cư từ Maroc vào Ceuta, theo hãng tin Reuters.

Giờ đây, kế hoạch thăm Ceuta và Melilla của Quốc vương Felipe đang đưa hai thành phố đang tranh chấp trở lại tâm điểm chú ý.