Cắt giảm viện trợ và biến đổi khí hậu khiến sốt rét bùng phát chết người ở Zimbabwe

Một đợt bùng phát sốt rét nghiêm trọng đang xảy ra tại Zimbabwe, với số ca mắc và tử vong tăng đột biến trong bối cảnh các chương trình phòng chống sốt rét trọng yếu bị đình trệ do Mỹ cắt giảm viện trợ nước ngoài, kết hợp với tác động của biến đổi khí hậu.

Báo cáo giám sát hàng tuần của Chương trình Kiểm soát Sốt rét Quốc gia Zimbabwe cho thấy, từ tháng 1 đến tháng 4 năm 2026, cả nước ghi nhận 65.399 ca mắc sốt rét, tăng mạnh so với 36.000 ca của cùng kỳ năm 2025 và 17.000 ca của năm 2024. Số ca tử vong tăng từ 85 ca (cùng kỳ 2025) và 34 ca (2024) lên 174 ca trong 4 tháng đầu năm 2026.

Nguyên nhân trực tiếp được chỉ ra là việc Tổng thống Mỹ Donald Trump cắt giảm ngân sách hỗ trợ phát triển và các chương trình của Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID). Trong năm 2024, USAID đã giải ngân 270 triệu USD cho các chương trình y tế và nông nghiệp tại Zimbabwe. Việc cắt giảm này đã làm gián đoạn các hoạt động nghiên cứu, phòng ngừa và điều trị bệnh lao, HIV/AIDS và đặc biệt là sốt rét.

Hai chương trình bị ảnh hưởng nặng nề là Chương trình Hỗ trợ Côn trùng học về Sốt rét (ZENTO) tại Đại học Châu Phi, cung cấp nghiên cứu khoa học cho Chương trình Kiểm soát Sốt rét Quốc gia, và Chương trình Hỗ trợ Sốt rét Zimbabwe giai đoạn II (ZAPIM II), vốn tăng cường chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa tại các quận có gánh nặng bệnh cao.

Hậu quả là tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng các vật tư y tế. Virginia Chakandinakira, một nhân viên y tế thôn bản tại Chishakwe, cho biết: “Trước đây tôi nhận được nhiều bộ kit xét nghiệm và thuốc sốt rét. Nhưng trong năm 2025, họ không cấp cho tôi. Tôi phải chuyển tất cả các ca nghi ngờ đến phòng khám Chitakatira.” Bà chỉ mới nhận được một ít kit và thuốc vào tháng 2 năm 2026, nhưng số lượng rất hạn chế và chỉ được phân phối cho các cộng đồng “điểm nóng”.

Nhiều người dân, như Caroline Mawombedzi, sống tại vùng nông thôn Burma Valley, cho biết họ không thể mua màn chống muỗi vì thất nghiệp và đã không ngủ màn suốt nhiều năm.

Bên cạnh yếu tố viện trợ, các chuyên gia nhấn mạnh biến đổi khí hậu đang thúc đẩy sự lây lan của bệnh sốt rét. Zimbabwe từng trải qua hiện tượng El Niño giai đoạn 2023-2024, sau đó là những trận mưa lớn bất thường vào năm 2025-2026, tạo điều kiện lý tưởng cho muỗi sinh sản. Thomas Chuchu, Trưởng chương trình y tế của Tổ chức Cứu trợ Trẻ em Zimbabwe, nhận định: “Những cơn mưa lớn tạo ra môi trường sinh sản thuận lợi cho muỗi, đặc biệt là ở các tỉnh lưu hành bệnh như Mashonaland Central, Manicaland, Mashonaland East và Mashonaland West. Tác động của mưa lớn có thể bị khuếch đại bởi các hệ thống phòng ngừa suy yếu, bao gồm giảm độ bao phủ màn, chậm trễ hoạt động kiểm soát véc tơ và suy giảm giám sát cộng đồng.”

Giáo sư Sungano Mharakurwa, Giám đốc Viện Sốt rét Đại học Châu Phi, cho biết dù viện đã tìm được nguồn tài trợ mới từ Hội đồng Thế giới của Giáo hội Giám nhiệm Thống nhất, số tiền này vẫn “quá ít ỏi” so với viện trợ trước đây của Mỹ. Việc mất đi chương trình Sáng kiến Sốt rét của Tổng thống Mỹ (PMI) đã khiến nhiều cộng đồng mất đi nguồn tài trợ thuốc men chính yếu.

Itai Rusike, Giám đốc Nhóm Công tác Cộng đồng về Y tế Zimbabwe, kêu gọi chính phủ tăng cường tài chính y tế trong nước: “Thật rủi ro khi một quốc gia phụ thuộc đáng kể vào các đối tác bên ngoài, vì các nhà tài trợ có thể rút hỗ trợ tài chính bất cứ lúc nào nếu lợi ích của họ thay đổi.”

Zimbabwe đặt mục tiêu loại trừ bệnh sốt rét vào năm 2030. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế cảnh báo nếu khoảng trống tài trợ không được giải quyết kịp thời, nước này có nguy cơ đánh mất những thành tựu đã đạt được trong nhiều năm qua.