Cái giá con người từ các cuộc không kích gia tăng của Mỹ ở Somalia

Gần một năm sau vụ không kích nghi do Mỹ thực hiện ở miền nam Somalia khiến mảnh đạn găm vào người con trai, Maryam Haji Abdi Guled vẫn phải đưa con đến trường mỗi ngày. Chị sợ một đứa trẻ khác xô ngã con khi nô đùa, làm xê dịch mảnh kim loại nằm gần hông cậu bé — các bác sĩ cảnh báo phẫu thuật lấy ra có thể khiến cậu liệt người.

Con trai chị, Abdiqadir Salah, mới bảy tuổi khi bị thương trong cuộc tấn công hồi tháng 11/2025, thời điểm diễn ra chiến dịch quân sự có sự tham gia của không kích Mỹ và lực lượng mặt đất Somalia quanh thị trấn Jamaame, bang Jubaland.

Maryam là một trong nhiều người sống sót được Al Jazeera phỏng vấn trong những tháng gần đây. Họ cho biết người thân bị giết hoặc bị thương nặng trong chiến dịch. Các lời kể mô tả những cái chết, cảnh phải rời bỏ nhà cửa, sinh kế mất đi và những vết thương vẫn tiếp tục định hình cuộc sống của họ.

Những lời chứng này xuất hiện trong bối cảnh các chiến dịch không kích của Mỹ nhằm vào các nhóm vũ trang ở Somalia gia tăng mạnh dưới thời Tổng thống Donald Trump.

Theo hồ sơ công khai của Bộ Tư lệnh Mỹ tại châu Phi (AFRICOM), tính đến cuối tháng 9/2026 có 84 cuộc không kích được ghi nhận tại Somalia. Quỹ New America, đơn vị theo dõi độc lập chiến dịch này, ghi nhận 88 cuộc trong cùng giai đoạn.

Quân đội Mỹ thừa nhận đã tiến hành không kích tại khu vực này vào các ngày 14 và 15/11/2025, nhưng bác bỏ cáo buộc máy bay của họ gây thương vong cho dân thường.

Kết luận của AFRICOM và những lời kể trái ngược

AFRICOM nói với Al Jazeera rằng họ đã hoàn tất đánh giá các báo cáo cho rằng chiến dịch của Mỹ khiến 10 đến 12 dân thường thiệt mạng và phá hủy nhà cửa, cơ sở kinh doanh ở Jamaame. Kết luận đưa ra là thông tin được xem xét không đạt ngưỡng "có nhiều khả năng hơn là không" mà quân đội dùng để xác định liệu không kích Mỹ có gây ra thiệt hại được báo cáo hay không.

Kết luận này không đồng nghĩa với việc xác nhận không kích Mỹ không gây thiệt hại. AFRICOM nói rằng bằng chứng chưa đủ để khẳng định các hoạt động của Mỹ "có nhiều khả năng hơn là không" gây ra thương vong và thiệt hại được báo cáo. Bộ Tư lệnh cho biết có thể mở lại đánh giá nếu xuất hiện thông tin mới có thể thay đổi kết luận.

Al Jazeera đặt câu hỏi liệu điều tra viên có trực tiếp nói chuyện với người sống sót, thân nhân người thiệt mạng, nhân viên bệnh viện, chính quyền địa phương hay nhân chứng khác hay không. AFRICOM không trả lời rõ đã làm vậy hay chưa, cũng không công bố bằng chứng nền tảng cho đánh giá của mình.

Buổi sáng dưới bom đạn

Maryam nhớ lại buổi sáng máy bay xuất hiện trên bầu trời Jamaame. Chị đang chuẩn bị bữa sáng sau khi các con đi học về thì nghe tiếng gầm trên đầu. Máy bay đã trở nên quá quen thuộc đến mức gia đình không còn coi tiếng động đó là bất thường.

"Máy bay không rời chúng tôi, ngày cũng như đêm, và chúng tôi đã quen với chúng", chị nói.

Các con chạy ra ngoài về phía tiếng động, Maryam chạy theo để đưa chúng vào nhà trước khi cả gia đình bỏ chạy. Sau đó một quả đạn pháo rơi trúng gần đó, rồi thêm một vụ nổ nữa sát cửa trước. Các đợt oanh kích tiếp tục quanh ngôi nhà.

Maryam tin rằng cuộc tấn công vào nhà chị do máy bay không người lái Mỹ thực hiện, loại phương tiện đã bay lượn trên thị trấn trước đợt oanh kích.

Ugaas Ahmed Ugaas Said Ali, một thủ lĩnh tộc Bimaal vẫn giữ liên lạc thường xuyên với các gia đình bị ảnh hưởng, nói rằng đau thương vượt xa những người đã kịp rời Jamaame.

"Maryam là một trong những người may mắn được tiếp cận chăm sóc y tế. Còn nhiều người bị thương vẫn ở lại thị trấn sau chiến dịch mà không thể đến Mogadishu", ông nói.

Trong các vụ nổ, Maryam bị tách khỏi các con. Ba trong sáu người con bị thương, trong đó Abdiqadir bị nặng nhất.

Hành trình hơn 24 giờ tìm y tế

Maryam kể có một quả đạn rơi xuống đất mà không phát nổ, trong khi các đợt không kích khác giết người ở gần đó. Chị phải mất một ngày một đêm mới đưa được con đến cơ sở y tế ở Mogadishu. Suốt hành trình hơn 24 giờ, cậu bé chảy máu và chịu đau đớn.

Theo chính quyền Jubaland, lực lượng chính phủ Somalia và khu vực, trong đó có đơn vị biệt kích Danab do Mỹ huấn luyện, đã mở chiến dịch nhằm vào các vị trí của nhóm vũ trang al-Shabab tại các làng quanh thị trấn. Chính quyền cho biết ít nhất 56 tay súng al-Shabab thiệt mạng và 20 người bị bắt. Al Jazeera không thể xác minh độc lập các con số này.

AFRICOM từ chối công bố số cuộc không kích và loại vũ khí sử dụng với lý do bảo mật tác chiến. Các nhân chứng được Al Jazeera phỏng vấn nói rằng đợt oanh kích diễn ra không có cảnh báo. Ba người, gồm hai người cho biết mất người thân và một người bị phá hủy nhà, từ chối phát biểu công khai vì lo ngại an toàn.

Ông Ali nói người dân sợ thảo luận về thiệt hại do không kích và các chiến dịch của chính phủ vì lo bị trả đũa.

Thiệt hại được ghi nhận

Một mạng lưới giám sát do Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn (UNHCR) dẫn đầu ghi nhận 12 dân thường thiệt mạng trong giao tranh và không kích quanh Jamaame từ ngày 16 đến 18/11/2025. Con số này bao trùm nhiều giai đoạn khác nhau của chiến dịch có cả không kích và giao tranh mặt đất, khiến việc xác định lực lượng nào chịu trách nhiệm cho từng trường hợp tử vong trở nên khó khăn.

Mạng lưới này cũng ghi nhận 22.800 người rời Jamaame và các làng lân cận trong cùng khoảng thời gian, mô tả dòng người di tản là "nhanh chóng và trên diện rộng". Báo cáo nêu thiệt hại với cửa hàng, kho chứa, hạn chế đi lại của dân thường tại các khu vực do al-Shabab kiểm soát và dấu hiệu sang chấn tâm lý ở những người đã thoát ra.

Với Ali Aden Borrow, một nông dân 52 tuổi ở Jamaame, chiến dịch đã tàn phá gia đình ông. Khi đang ở xa nhà, ông nhận điện thoại báo tin vợ bị trúng đạn. Người vợ mang thai chín tháng, đang cố gom các con chạy khỏi giao tranh thì bị mảnh vỡ từ đợt không kích mà ông mô tả đập vào cổ. Cả vợ và thai nhi thiệt mạng.

Ba người con còn sống của họ, hai gái một trai, sau đó về sống với bà nội. Ali phải chuyển qua lại giữa các làng và Kismayo, thủ phủ trên thực tế của Jubaland, tìm việc và cố chu cấp cho các con. Chi phí thực phẩm, đi lại và nhu yếu phẩm khiến ông mắc nợ. Ông nói gia đình nhận được rất ít hỗ trợ từ bên ngoài.

Một nông dân khác, Nuur Ali Nuur, đang làm ruộng khi vợ bị thương trong cùng giai đoạn giao tranh. Ông kể với Al Jazeera rằng mảnh vỡ từ một đợt không kích đập vào phần dưới cơ thể và bàn tay phải của vợ, khiến bà bị liệt từ thắt lưng trở xuống. Con gái út còn đang bú mẹ cũng bị thương nhẹ. Hàng xóm giúp đưa vợ ông đến bệnh viện trong khi ông xoay xở chăm năm người con.

Nuur nói ông không đủ tiền đưa vợ đi cấp cứu kịp thời tại cơ sở y tế tốt hơn và vẫn còn nợ tiền điều trị. Ngay cả chuyến đi đến Kismayo cũng phụ thuộc vào việc thuyết phục một tài xế cho trả tiền sau.

Hệ quả kéo dài

Bà Anna Zahn, phụ trách lưu trữ tại tổ chức Airwars có trụ sở ở Mỹ, nói hậu quả của không kích có thể kéo dài nhiều năm. Thương tật thường ít được báo cáo ở Somalia, nơi việc điều trị có thể tốn kém và kéo dài.

"Trên thực tế, dịch vụ y tế cần thiết thậm chí có thể không có sẵn, bởi chính những cuộc không kích gây thương tích có thể đã phá hủy hạ tầng cần thiết — đường sá, xe cộ, bệnh viện, nhà máy — để cung cấp chăm sóc y tế chuyên sâu và lâu dài", bà Zahn nói.

Nghiên cứu trước đây của tổ chức hòa bình PAX tại Jubaland ghi nhận tình trạng thương tật mạn tính, sinh kế mất đi, ly tán và sang chấn tâm lý sau các vụ không kích được cho là của Mỹ. Các nhà nghiên cứu cho biết họ không thể xác định tình trạng mục tiêu của những người liên quan trong phần lớn các trường hợp được xem xét.

Những câu hỏi về mục tiêu

Ngày 13/9/2025, AFRICOM thực hiện một cuộc không kích gần Badhan, miền bắc Somalia, và nói rằng đã giết Omar Abdullahi, một thủ lĩnh tộc địa phương đang di chuyển trong một đoàn xe. Sau đó Bộ Tư lệnh xác định ông này là kẻ buôn vũ khí của al-Shabab.

Cơ quan điều tra hình sự Puntland sau đó nói Abdullahi không có tiền án và không bị điều tra. Bộ trưởng Quốc phòng Somalia Ahmed Moallim Fiqi phản đối việc này tại quốc hội, cho rằng lẽ ra Abdullahi có thể bị thẩm vấn thay vì bị tấn công.

AFRICOM nói với Al Jazeera rằng đánh giá thiệt hại dân sự về cuộc không kích này không đạt ngưỡng "có nhiều khả năng hơn là không" để quy thiệt hại dân sự cho hoạt động của Mỹ. Khi được hỏi liệu vẫn coi Abdullahi là kẻ buôn vũ khí của al-Shabab, bằng chứng nào ủng hộ cáo buộc đó và quyết định tấn công có được xem xét lại hay không, AFRICOM không trả lời trực tiếp.

Bộ Tư lệnh phân biệt giữa các cuộc không kích có chủ đích, phải qua nhiều tầng xem xét, và các cuộc không kích phòng vệ nhằm vào mối đe dọa sắp xảy ra. Định nghĩa rộng của họ về "tay súng" bao gồm những người được coi là hỗ trợ vật chất cho xung đột, đặt ra câu hỏi về cách đưa ra các xác định này và tác động của tiêu chí đó tới nguy cơ dân thường bị nhắm tới.

Mỹ nói các cuộc không kích được phối hợp với chính phủ liên bang Somalia. Bộ Quốc phòng Somalia không trả lời yêu cầu bình luận của Al Jazeera.

Chiến dịch không kích mở rộng

Theo bà Zahn, số cuộc không kích dưới nhiệm kỳ thứ hai của ông Trump gần đạt tổng số trong cả nhiệm kỳ đầu, với tốc độ khoảng gấp bốn lần dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden. Dữ liệu của Airwars được phân tích cho một điều tra riêng ghi nhận ít nhất 216 dân thường thiệt mạng hoặc bị thương trong các cuộc không kích của Mỹ ở Somalia từ năm 2007 đến cuối tháng 5/2025. Con số này chỉ phản ánh những trường hợp tổ chức có thể ghi nhận, không phải ước tính tổng thiệt hại, và chưa tính chiến dịch quanh Jamaame.

Hoạt động không kích của Mỹ ở Somalia bắt đầu từ gần hai thập kỷ trước, khi Washington tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào những tay súng bị nghi liên kết với al-Qaeda vào năm 2007. Chiến dịch sau đó mở rộng thành hỗ trợ quân sự kéo dài cho lực lượng Somalia chống al-Shabab và gần đây là nhóm liên kết với ISIL ở Somalia.

Dưới thời ông Trump, Mỹ đã nới lỏng các hạn chế về thẩm quyền phê duyệt không kích. Chiến lược "chống khủng bố" năm 2026 của chính quyền nêu rằng thẩm quyền phê duyệt lớn hơn đã được trả lại cho các chỉ huy quân sự ngay sau khi ông Trump nhậm chức, đảo ngược quy trình tập trung hóa hơn dưới thời ông Biden.

Tướng Dagvin Anderson, chỉ huy AFRICOM, hoan nghênh sự linh hoạt tác chiến gia tăng, nói rằng điều này cho phép phản ứng nhanh hơn và không kích nhanh hơn khi có thêm phương tiện quân sự Mỹ. Tổng thống Somalia Hassan Sheikh Mohamud cũng thừa nhận thay đổi này tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại hồi tháng 9/2025: "Dưới thời Tổng thống Trump, nó lớn hơn và dễ dàng hơn nhiều so với trước".

Giới chức Mỹ lập luận al-Shabab vẫn là mối đe dọa trực tiếp với lợi ích của Mỹ. Tuy vậy, việc mở rộng không kích chưa loại bỏ được al-Shabab, nhóm đã nhiều lần giành lại lãnh thổ sau các chiến dịch của lực lượng Somalia và đồng minh.

Ông David Sterman, chuyên gia phân tích chính sách cấp cao tại Quỹ New America, cho rằng hoạt động của Mỹ dưới thời ông Trump ban đầu tập trung vào nhóm liên kết ISIL ở miền bắc Somalia đầu năm 2025, nhưng dần chuyển lại về miền nam trong năm 2026, khu vực vốn là trọng tâm chính của chiến dịch chống al-Shabab.

Ông Ahmed Suleiman Hussein, một quan chức an ninh quốc gia Somalia, viết trên X hồi tháng 5 rằng nghiên cứu của chính phủ cho thấy thiệt hại dân sự do không kích có thể tạo ra bất mãn mà al-Shabab và nhóm liên kết ISIL có thể lợi dụng cho tuyên truyền và chiêu mộ. Somalia sau đó đã thông qua chính sách bảo vệ dân thường quốc gia, mà ông Hussein nói cần được lồng ghép nhất quán vào các hoạt động "chống khủng bố".

Gia đình không thể trở về

Với Maryam, chiến dịch Jamaame đã thay đổi gần như mọi mặt cuộc sống gia đình chị. Sau khi các con bị thương, chị ban đầu chạy ra vùng nông thôn, nhưng không có bệnh viện nào đủ khả năng điều trị cho Abdiqadir.

Cuối cùng chị thực hiện hành trình khoảng 24 giờ đến Mogadishu, có lúc bế con áp vào người vì vết thương khiến cậu bé không thể ngồi hay đứng mà không đau dữ dội. "Cháu chảy máu trên xe và đường đi rất xóc", chị kể.

Tại thủ đô, Maryam chuyển qua nhiều bệnh viện tìm cách điều trị. Các bác sĩ cảnh báo lấy mảnh đạn gần hông Abdiqadir có thể khiến cậu bé tử vong hoặc liệt, chị nói. Ở một số bệnh viện, chị được yêu cầu ký giấy miễn trách nhiệm cho nhân viên y tế nếu phẫu thuật gây thêm tổn hại. "Tôi nói: 'Không, tôi sẽ không ký. Hãy đưa con trai tôi ra đây'", chị nhớ lại. Một bệnh viện khác đề nghị cắt cụt chân, chị cũng từ chối.

Tháng 9/2026, sau một chiến dịch gây quỹ của tờ The Guardian (Anh) giúp trang trải chi phí điều trị, Abdiqadir được phẫu thuật tại Mogadishu. Các bác sĩ lấy ra hai mảnh đạn nhưng để lại một mảnh vì nguy cơ liệt. "Hiện cháu có thể chơi và vận động, và chúng tôi không thể chấp nhận rủi ro đó", Maryam nói.

Chị ở lại Mogadishu để con gần cơ sở y tế, không thể tiếp tục công việc trồng trọt và chăn nuôi từng nuôi sống gia đình ở Jamaame. "Tôi không thể trở về đó bây giờ. Đứa trẻ này sẽ không được chăm sóc y tế ở đó, và tình cảnh chúng tôi phải bỏ chạy hôm qua vẫn còn đó, thậm chí có thể xảy ra điều tồi tệ hơn", chị nói.

Nguồn: Al Jazeera