Bốn tổ chức nhân quyền kiện chính quyền Trump vì lệnh trừng phạt ICC

Bốn tổ chức nhân quyền hàng đầu của Mỹ đã khởi kiện chính quyền Tổng thống Donald Trump liên quan đến chiến dịch chống lại Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC). Đơn kiện được đệ trình hôm thứ Ba cáo buộc các lệnh trừng phạt trên diện rộng của chính quyền nhằm vào tòa án quốc tế và các tổ chức hợp tác với tòa có nguy cơ chà đạp các quyền hiến định của công dân và tổ chức Mỹ. Đây là một trong nhiều thách thức pháp lý trước đó có nội dung tương tự.

Bốn tổ chức gồm Ủy ban Dịch vụ Bạn hữu Mỹ (AFSC), Trung tâm Quyền Hiến định (CCR), Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) và Viện Xã hội Mở (OSI) cho rằng các lệnh trừng phạt buộc họ phải cắt giảm nhiều hoạt động nhân quyền và pháp lý, từ đó vi phạm các quyền hiến định như tự do ngôn luận và quyền được xét xử công bằng.

Đơn kiện còn cáo buộc Tổng thống Trump vượt quá thẩm quyền tổng thống khi ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia “không có cơ sở thực tế”, theo tuyên bố của HRW. Joyce Ajlouny, Tổng thư ký AFSC, nhấn mạnh: “Nỗ lực của chính phủ Mỹ nhằm phá bỏ ICC và trừng phạt những người tìm kiếm công lý cho các vi phạm nhân quyền nghiêm trọng không chỉ gây hại cho các cá nhân và tổ chức bị trừng phạt, mà còn là sự xúc phạm đối với mọi nạn nhân và người sống sót sau tội ác chiến tranh và diệt chủng”.

Kể từ khi nhậm chức năm ngoái, ông Trump đã leo thang cách tiếp cận với ICC. Tháng 2/2025, ông ký sắc lệnh hành pháp cho phép trừng phạt các công tố viên, thẩm phán và quan chức tòa án, cũng như các cá nhân hoặc tổ chức hỗ trợ điều tra của ICC. Sắc lệnh viện dẫn lệnh bắt giữ mà tòa phát hành đối với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vì tội ác chiến tranh ở Gaza và cuộc điều tra về lạm dụng của lực lượng nước ngoài tại Afghanistan, bao gồm quân nhân Mỹ.

Nhiều thẩm phán và công tố viên ICC, các nhóm nhân quyền Palestine cung cấp bằng chứng cho tòa, và Báo cáo viên Đặc biệt của Liên Hợp Quốc Francesca Albanese đã bị Mỹ trừng phạt. Trước đó, tổ chức DAWN và Liên minh Người nộp thuế chống Diệt chủng (TAAG) đã kiện chính quyền Trump; các thẩm phán ICC và gia đình bà Albanese cũng đã khởi kiện liên quan đến lệnh cấm đi lại và phong tỏa tài sản.

Tháng trước, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cam kết tăng cường áp lực để “vô hiệu hóa” ICC, cáo buộc tòa án “gây chiến với đất nước chúng ta, không bằng đạn bom mà bằng luật lệ và thứ gọi là luật pháp quốc tế”. Ông cũng đe dọa tăng cường giám sát các nước nhận viện trợ Mỹ và tăng hình phạt với quan chức. Chad, một quốc gia thành viên ICC, đã tuyên bố rút khỏi tòa, viện dẫn áp lực từ Washington. Các chuyên gia luật quốc tế cho rằng động thái này gây khó hiểu vì ngoài cuộc điều tra Afghanistan bị đình trệ, không có công dân Mỹ nào đang bị ICC điều tra hay truy tố.

Mỹ không phải là thành viên ký kết Quy chế Rome, văn kiện thành lập ICC, nên không thuộc quyền tài phán của tòa, dù các vụ lạm dụng trên lãnh thổ nước thành viên có thể bị điều tra. Các thẩm phán liên bang ở Maine và New York đã ra phán quyết năm ngoái rằng sắc lệnh của ông Trump vi phạm quyền hiến định của các nhà hoạt động và học giả cung cấp chuyên môn cho ICC.

Trong đơn kiện mới, bốn tổ chức nhân quyền cho biết các lệnh trừng phạt ngăn họ đại diện cho nạn nhân chiến tranh với tư cách luật sư, gửi các đề xuất pháp lý và chính sách tới ICC, hợp tác với các nhóm nhân quyền Palestine bị trừng phạt để tiến hành tố tụng, điều phối chiến dịch vận động, nghiên cứu vi phạm nhân quyền hoặc cung cấp viện trợ nhân đạo. Do sự thống trị của các công ty tài chính và công nghệ Mỹ, các lệnh trừng phạt cũng gây ảnh hưởng đến các tổ chức không hoạt động tại Mỹ.

James Goldston, Giám đốc điều hành Sáng kiến Công lý Xã hội Mở, kêu gọi: “Các lệnh trừng phạt này là một cuộc tấn công vào pháp quyền, các thẩm phán và công tố viên độc lập, và xã hội dân sự ở Mỹ cũng như trên toàn thế giới. Chúng phản bội vai trò lãnh đạo lịch sử của Mỹ trong sự nghiệp công lý quốc tế và là cái tát vào mặt các nạn nhân và người sống sót sau những tội ác nghiêm trọng, những người trông cậy vào ICC như một tòa án cuối cùng.”