Biểu tình học đường lan rộng, nước Pháp đối mặt khủng hoảng chính trị sâu sắc

Làn sóng biểu tình đang lan rộng khắp nước Pháp, khi bất mãn về điều kiện trường học hòa cùng sự thất vọng về chi phí sinh hoạt cao và một chính phủ bị cho là không làm đủ để giải quyết các vấn đề của người dân. Theo Bộ Nội vụ Pháp, khoảng 550.000 người đã biểu tình trên toàn quốc trong ngày thứ Bảy. Phần lớn diễn ra hòa bình, nhưng một nhóm nhỏ đã tấn công các tòa nhà, cướp phá cửa hàng và đụng độ với cảnh sát, buộc lực lượng chức năng phải bắn hơi cay và xông vào giải tán đám đông.

Thủ tướng Sebastien Lecornu cho biết 1.200 người bị bắt và 150 cảnh sát bị thương. Đằng sau các cuộc đụng độ là một cuộc khủng hoảng chính trị, bắt nguồn từ sự phẫn nộ trước tình trạng dịch vụ công xuống cấp và ngân sách hộ gia đình bị thắt chặt, cộng thêm cảm giác rằng các thể chế chính trị Pháp không mang lại hy vọng thay đổi.

Phong trào lan rộng và những yêu sách

Phong trào bắt đầu từ tháng trước tại các trường trung học ở vùng ngoại ô phía bắc Paris, nơi học sinh phản đối tình trạng thiếu giáo viên và cơ sở vật chất yếu kém. Các cuộc phong tỏa trường học và biểu tình sau đó lan sang nhiều thành phố gồm Bordeaux, Rennes, Nantes, Lyon, Lille và Marseille.

Ngày thứ Bảy chứng kiến sự hội tụ của học sinh, các công đoàn và những người ủng hộ phong trào "áo vàng" — phong trào nổi lên năm 2018 nhằm phản đối chi phí sinh hoạt tăng cao và bất bình đẳng kinh tế. Giáo sư sử học đương đại Emile Chabal tại Đại học Edinburgh nhận định với Al Jazeera rằng các cuộc biểu tình là "kết quả tất yếu của một chuỗi phản đối" kéo dài từ thời áo vàng. Theo ông, phong trào áo vàng được thúc đẩy bởi áp lực tài chính và sự bất mãn với "hệ thống tổng thống Pháp" — cấu trúc thường dẫn đến việc bầu một ứng viên trung dung như Tổng thống Emmanuel Macron.

Sự kiện ngày thứ Bảy kết hợp những bất mãn lâu năm đó với sự phẫn nộ của học sinh trước tình trạng trường công suy giảm. Việc gộp yêu sách của học sinh với các đòi hỏi xã hội rộng lớn hơn đại diện cho "kịch bản tồi tệ nhất có thể đối với chính phủ Pháp", theo Giáo sư Chabal.

Yêu sách trước mắt của học sinh liên quan đến điều kiện tại các trường trung học công lập (lycées), thường dành cho học sinh từ 15 đến 18 tuổi. Họ muốn lớp học nhỏ hơn, đủ giáo viên, cơ sở vật chất tốt hơn và thời khóa biểu bớt nặng nề. Những bất mãn này cũng phản ánh lo ngại rộng hơn về việc liệu nhà nước có thể cung cấp nền giáo dục và cơ hội mà người trẻ cần hay không. Với người lao động, trong đó có nhân viên trường học, tranh chấp còn liên quan đến tiền lương và nguồn lực để cung cấp dịch vụ công.

Các cuộc biểu tình học đường trùng với cuộc tổng đình công của khu vực công phản đối kế hoạch ngân sách của chính phủ. Dự thảo ngân sách năm 2027 đề xuất gói cắt giảm chi tiêu và điều chỉnh thuế trị giá 54 tỷ euro (60,8 tỷ USD), mà chính phủ cho là cần thiết để giảm thâm hụt. Các đề xuất bao gồm đóng băng thang lương dùng để tính lương cơ bản của công chức — theo các công đoàn, đây sẽ là lần đóng băng thứ tư liên tiếp trong bốn năm.

Nhà xã hội học và khoa học chính trị Donatella della Porta cho rằng học sinh đang truyền cảm hứng cho một làn sóng huy động rộng hơn về bất bình đẳng, cắt giảm đầu tư công và quyền dân chủ, với yêu cầu chi cho phúc lợi xã hội thay vì quân sự hóa. "Họ không muốn tham chiến; họ muốn một tương lai khác", bà nói với Al Jazeera. Bà cũng liên hệ phong trào với sự huy động của giới trẻ về vấn đề Gaza, khi cờ Palestine xuất hiện tại các cuộc biểu tình ở nhiều nước châu Âu.

Phản ứng của chính phủ

Chính phủ tập trung phản ứng trước mắt vào vấn đề trật tự công cộng. Tổng thống Macron tuyên bố những người gây bạo lực sẽ bị "truy tố và trừng phạt". Phát biểu được đưa ra trong bối cảnh một vụ hỏa hoạn gần như thiêu rụi tòa thị chính lịch sử tại thành phố Limoges, trong khi các tòa nhà công và cửa hàng bị tấn công ở nhiều nơi khác.

Tuy nhiên, những người tham gia bạo lực chỉ là thiểu số nhỏ trong cuộc huy động đông đảo hơn nhiều. Lãnh đạo đảng cánh tả Nước Pháp Bất khuất, Jean-Luc Melenchon, cáo buộc chính phủ đàn áp học sinh và để tình trạng đối đầu leo thang. Lập luận của ông phản ánh tranh cãi chính trị rộng hơn về việc liệu chính phủ coi biểu tình chủ yếu là vấn đề an ninh hay giải quyết những bất mãn đã quy tụ các nhóm khác nhau.

Các chuyên gia cho rằng vấn đề của Pháp vượt ra ngoài bất đồng về từng biện pháp ngân sách và phản ánh sự bất mãn sâu xa hơn. Giáo sư Chabal nhận định tình trạng tê liệt chính trị từ sau cuộc bầu cử quốc hội năm 2024 — khi không khối nào giành được đa số tuyệt đối — đã tạo ra "một môi trường mà không đảng phái hay phong trào chính trị nào có thể dẫn dắt bất mãn xã hội". Sự phân mảnh này khiến việc xây dựng thỏa thuận lâu dài về chi tiêu, thuế hay dịch vụ công trở nên khó khăn, đồng thời khiến người biểu tình đặt câu hỏi liệu thay đổi chính phủ có tạo ra thay đổi chính sách thực chất hay không.

Theo Giáo sư Chabal, các cuộc biểu tình cũng là "đòn nặng" đối với ông Macron, khi những lời hứa về năng lượng trẻ trung và một nước Pháp cải cách, năng động bị xói mòn bởi "sự bất lực trong việc truyền đạt dự án chính trị và phong thái thiếu đồng cảm sâu sắc" của ông. Ông cho biết tình trạng bất ổn bao gồm bạo lực đôi khi xuất hiện ở rìa các cuộc biểu tình tại Pháp, với chiến thuật hành động trực tiếp gắn với phong trào áo vàng. Mục tiêu gồm cửa hàng và — bất thường hơn — các tòa nhà công. Việc tòa thị chính Limoges bị phá hủy được đánh giá là đặc biệt nghiêm trọng do vị trí của công trình trong lịch sử dân sự Pháp.

Các nhà nghiên cứu khác nhấn mạnh vai trò của công tác cảnh sát. Chuyên gia về phong trào xã hội Guya Accornero tại Viện Đại học Lisbon cho rằng những cuộc đối đầu trước đây đã tạo căng thẳng kéo dài giữa người biểu tình và cảnh sát. Theo Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, trong các cuộc biểu tình hiện nay, một thiếu niên 15 tuổi bị mất một bàn tay do lựu đạn choáng của cảnh sát, trong khi một thiếu niên 14 tuổi bị vỡ xương hàm sau khi trúng bình hơi cay bắn ở cự ly gần. Tổ chức này lên án việc sử dụng vũ lực quá mức đối với trẻ em, cho rằng các cuộc biểu tình phần lớn diễn ra hòa bình. "Người trẻ đã bị đàn áp dữ dội ngay cả khi sử dụng các biện pháp không gây rối", bà nói với Al Jazeera.

Ai có thể hưởng lợi về chính trị?

Các chuyên gia trao đổi với Al Jazeera không đưa ra câu trả lời rõ ràng. Phó giáo sư lịch sử và chính trị Pháp Paul Smith tại Đại học Nottingham tin rằng lãnh đạo cực hữu Marine Le Pen có thể hưởng lợi. "Tôi chỉ thấy một người hưởng lợi và đó là Le Pen", ông nói, cho rằng bất ổn cũng có thể làm tổn hại triển vọng tranh cử tổng thống của ông Melenchon.

Giáo sư Chabal cảnh báo không nên mặc định rằng cực hữu sẽ thắng thế, nhưng cho rằng nỗi sợ mất trật tự trong lịch sử từng có lợi cho các đảng bảo thủ hoặc trung dung tại Pháp, kể cả sau các cuộc biểu tình năm 1968. Bà Le Pen không hoàn toàn bác bỏ bất mãn của người biểu tình, mô tả trên mạng xã hội X hôm thứ Bảy rằng đó là "những đòi hỏi xã hội chính đáng", đồng thời cho rằng chúng đã bị "cánh tả cực đoan bắt làm con tin". Cực hữu có thể tìm cách thu lợi từ bất mãn của công chúng, nhưng theo các chuyên gia, nhiều khả năng họ sẽ hướng sự phẫn nộ vào vấn đề nhập cư và quy trách nhiệm cho người nhập cư, thay vì đổ lỗi cho cấu trúc của chủ nghĩa tân tự do và chủ nghĩa tư bản như ông Melenchon gợi ý.

Với cuộc bầu cử tổng thống dự kiến diễn ra vào tháng 4/2027, các ứng viên đối mặt áp lực kép: vừa chứng minh có thể khôi phục trật tự, vừa thuyết phục cử tri rằng họ sẽ giải quyết những điều kiện đằng sau làn sóng huy động. Theo Giáo sư Chabal, thách thức là làm sao tạo ra thay đổi trong "một môi trường mà không đảng phái hay phong trào chính trị nào có thể dẫn dắt bất mãn xã hội".