Bế tắc Mỹ - Iran: Các lựa chọn quân sự tiếp theo của ông Trump

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã tuyên bố trên nền tảng mạng xã hội Truth Social rằng ông sẽ không tấn công Iran trước cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3/11. Nhưng cũng chính ông hồi tháng 9 nói với một hội nghị đảng Cộng hòa rằng xung đột "sẽ kết thúc ngay sau bầu cử", trong khi quân đội Mỹ trong những tuần gần đây tiếp tục tăng cường lực lượng tới khu vực.

Trong khi đó, các vụ Iran tấn công tàu thuyền ở eo biển Hormuz đã tăng lên mức cao nhất kể từ khi chiến sự bắt đầu. Một quan chức Iran nói với hãng tin Reuters rằng Tehran đã bắt đầu sử dụng các chiến thuật tấn công khác nhau nhằm vào những tàu mà họ coi là vi phạm các hạn chế do mình đặt ra.

Khi quyền kiểm soát eo biển Hormuz vẫn là tâm điểm của xung đột Mỹ - Iran, câu hỏi đặt ra là Washington còn những lựa chọn quân sự nào, và mỗi phương án sẽ tiêu tốn ra sao. Al Jazeera đã trao đổi với các nhà phân tích quân sự để làm rõ vấn đề này.

Cục diện chiến sự Mỹ - Iran hiện nay

Đang rơi vào thế bế tắc.

Mỹ và Israel lần đầu không kích Iran ngày 28/2, mở màn cho các đòn đáp trả của Iran nhắm vào tài sản quân sự Mỹ và hạ tầng khác ở các nước vùng Vịnh cùng Jordan trong những tháng sau đó.

Iran cũng đóng eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vốn vận chuyển ít nhất 20% nguồn cung dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu trước chiến tranh, khiến thị trường năng lượng thế giới chao đảo. Giá dầu thô - chuẩn tham chiếu toàn cầu - tăng từ khoảng 72 USD/thùng một ngày trước khi chiến sự nổ ra lên gần 120 USD/thùng hồi đầu năm nay. Đến thứ Năm, giá giao dịch ở mức khoảng 104 USD/thùng.

Thỏa thuận ngừng bắn hồi tháng 6 đổ vỡ vì tranh chấp quyền kiểm soát eo biển. Washington duy trì phong tỏa hải quân các cảng phía nam Iran, còn Iran tiếp tục tấn công tàu tìm cách đi qua. Các cuộc đàm phán gián tiếp qua Pakistan và Qatar vẫn tiếp diễn, cùng với việc hai bên trao đổi nhiều đề xuất, nhưng ông Trump đã bác bỏ đề nghị mới nhất của Iran về việc mở lại eo biển hồi tháng trước.

Mỹ sở hữu "năng lực quân sự khổng lồ mà Iran không thể sánh được", nhưng chưa đạt được kết quả như Washington mong muốn, theo Afzal Ashraf, nghiên cứu viên thỉnh giảng về quan hệ quốc tế và an ninh tại Đại học Loughborough (Anh), cựu sĩ quan cấp cao Không quân Hoàng gia từng phục vụ ở Iraq, nói với Al Jazeera.

Lực lượng Mỹ ở Trung Đông hiện nay

Mỹ có ít nhất ba nhóm tác chiến tàu sân bay ở vùng Vịnh hoặc đang trên đường tới đây.

Nhóm tác chiến tàu sân bay USS Theodore Roosevelt, chở khoảng 7.000 thủy thủ và 2.000 lính thủy đánh bộ, đang trên đường tới Trung Đông để hội quân với các tàu sân bay đã có mặt. Mỹ cũng duy trì nhiều khí tài quân sự và khoảng 50.000 binh sĩ tại các căn cứ khác nhau ở các nước Trung Đông.

Các lựa chọn quân sự của ông Trump

Tiếp tục siết Iran

Phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng Iran và việc hộ tống tàu thương mại qua eo biển Hormuz là hiện trạng mà Washington có thể duy trì. Đây là phương án khả dĩ nhất, theo Patrick Bury, phó giáo sư cấp cao tại Đại học Bath, cựu nhà phân tích nghiên cứu của NATO, nói với Al Jazeera.

Trước chiến tranh, eo biển Hormuz thường đón khoảng 125 tàu thương mại lớn mỗi ngày, vận chuyển trung bình 17,1 triệu thùng dầu. Hoạt động này sụp đổ khi eo biển bị đóng hồi tháng 3.

Những tuần gần đây, nhờ hải quân Mỹ hộ tống, dòng dầu từ vùng Vịnh qua Hormuz - không tính dầu Iran - đã phục hồi lên hơn 81% mức trước chiến tranh trong tháng 9, theo hãng theo dõi hàng hải Kpler. Tuy nhiên, đà phục hồi này lại đảo chiều khi Iran gia tăng tấn công tàu bè ở eo biển. Theo Kpler, chỉ 2,9 triệu thùng dầu được vận chuyển qua tuyến này ngày 11/10, mức thấp nhất trong tháng.

Washington đang cố duy trì tuần tra và giám sát ở phía tây nam eo biển, "đủ để cho tàu thuyền chút bảo vệ nào đó để đi ra", Bury nói. Máy bay không người lái ngày càng đảm nhận phần việc nặng nhọc là cung cấp thông tin tình báo và thực hiện đòn tấn công, rẻ hơn so với duy trì máy bay cho các phi vụ dài. "Cách này có phần hiệu quả", ông nhận xét, thêm rằng giá dầu cao và thưởng cho thủy thủ đoàn khiến "người ta sẵn sàng chấp nhận rủi ro nhất định".

Nhưng nay Iran đã thay đổi chiến thuật. Trung tâm Điều phối Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) ghi nhận 15 vụ tấn công tàu từ ngày 6 đến 14/10. Iran dường như đã chuẩn bị kỹ, Bury nói, chỉ ra "sự bất cân xứng về chi phí". Theo ông, nhờ vị trí địa lý, Iran vẫn có "điểm xuất phát dễ dàng hơn".

Nối lại không kích và tấn công tên lửa

Đây là một phương án khác. Ông Trump từng nói có thể "khả thi" để tăng cường ném bom sau bầu cử, nhưng không nêu chi tiết.

Nếu tình hình leo thang, Bury cho rằng ông dự đoán sẽ có "thêm các đòn không kích với quy mô khá hạn chế" nhắm vào mục tiêu ven biển Iran và sâu hơn trong nội địa.

Theo Ashraf, một chiến dịch mới có thể "thực sự đạt được ít hơn nhiều" so với các đòn hồi đầu năm nay, bởi Iran đã thích nghi. "Họ có ít vũ khí hơn, nhưng có thể che giấu tốt hơn", ông nói.

Cái giá cũng sẽ cao với Mỹ, quốc gia đã tiêu hao phần lớn kho tên lửa phòng thủ đắt đỏ. Mỗi chiếc máy bay không người lái hay tên lửa Iran tương đối rẻ đều có thể buộc Mỹ phải bắn "một quả đánh chặn giá cả triệu USD trở lên", ông nói, và "Mỹ đang cạn dần tên lửa cho chính hoạt động phòng thủ của mình".

Hơn nữa, Mỹ đã bắn hơn 1.000 tên lửa hành trình Tomahawk vào Iran trong suốt cuộc chiến. Theo ước tính của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), việc khôi phục hoàn toàn kho dự trữ trước chiến tranh có thể kéo dài tới cuối năm 2030.

Khôi phục mức trước chiến tranh với các loại đạn dược chủ chốt sẽ mất "ba đến bốn năm", Bury nói. "Vấn đề là giải quyết chuyện đó cần rất nhiều thời gian, kể cả khi bạn bấm nút rót tiền."

Tehran cũng đã cam kết đáp trả mạnh hơn. Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf tuyên bố hồi tháng trước rằng thời kỳ "đáp trả tương xứng" đã chấm dứt.

Theo Ashraf, các đòn tấn công mới cũng có thể khiến Washington mất quyền tiếp cận một số căn cứ ở vùng Vịnh. Các đòn trả đũa gần đây của Iran nhắm vào Jordan, Kuwait và Bahrain, trong khi để yên một số quốc gia vùng Vịnh khác mà theo Ashraf có thể đã đạt được thỏa hiệp với Tehran để đứng ngoài xung đột.

Liệu Mỹ có mở chiến dịch trên bộ?

Giới chuyên gia cho rằng rất khó xảy ra.

Một mục tiêu tiềm năng có thể là đảo Kharg, cách bờ biển Iran 26 km, nơi xử lý khoảng 90% hoạt động xuất khẩu của Iran. Joseph Votel, cựu chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM), từng nói 800 đến 1.000 binh sĩ có thể chiếm đảo này, nhưng họ sẽ rất dễ bị hỏa lực từ đất liền Iran tấn công, theo Reuters.

Ashraf cho rằng lực lượng Mỹ có thể tiến hành một cuộc xâm nhập hạn chế, nhiều khả năng phải mở màn bằng tác chiến điện tử để làm mù hệ thống phòng thủ Iran. Nhưng sau đó Iran sẽ tấn công chính hòn đảo. "Họ không cần nhiều thông tin mục tiêu, một khi biết đảo đã bị quân Mỹ chiếm", ông nói. "Và khả năng chấp nhận thương vong rất thấp trong một cuộc chiến vốn đã rất không được lòng dân."

Ông cảnh báo Iran cũng có thể đánh vào hạ tầng dầu khí khắp vùng Vịnh để trả đũa, và kết luận việc chiếm đảo Kharg sẽ là "quyết định phi lý nhất trong những quyết định phi lý".

Mỹ có thể xâm lược toàn diện Iran?

Khả năng này cũng rất thấp.

Ông Trump phần lớn đã loại trừ phương án tấn công trên bộ, trong khi Ngoại trưởng Marco Rubio hồi tháng 3 nói không cần lính bộ chiến để đạt các mục tiêu của chính quyền.

"Tôi không nghĩ họ sẽ làm vậy", Bury nói, thêm rằng "thành thật mà nói, tôi không nghĩ họ có thể làm được".

Vì sao thời điểm lại quan trọng?

Cuộc chiến này rất không được lòng công chúng Mỹ, và ông Trump đang đối mặt với bầu cử giữa kỳ chỉ còn vài tuần nữa. Khoảng 65% người Mỹ không tán thành cách ông Trump xử lý cuộc chiến, theo Trung tâm Nghiên cứu Pew.

Bury cho rằng câu hỏi lớn hơn là liệu Mỹ có thể tái thiết sức mạnh quân sự trong thời gian ngắn hay không. "Liệu nước Mỹ trong vài năm tới có thể tái tạo được vị thế cường quốc quân sự?", ông đặt vấn đề, đồng thời nói nhiệm vụ này sẽ kéo dài hơn cả nhiệm kỳ của ông Trump, bởi "tổng thống kế nhiệm kiểu gì cũng sẽ phải làm điều tương tự".

Theo Ashraf, chiến tranh càng kéo dài, nguy cơ bất ổn lan khắp khu vực càng lớn, và "không nên tách rời các lựa chọn quân sự khỏi năng lực khổng lồ gây bất ổn chính trị".

Hôm Chủ nhật, quan chức an ninh hàng đầu Iran Mohsen Rezaei nói Tehran đã tấn công tàu thuyền trong tuyến hộ tống do Mỹ hậu thuẫn qua eo biển Hormuz mỗi đêm suốt nhiều tuần qua. "Các người đang buôn lậu", ông nói, "nhưng eo biển nằm dưới sự kiểm soát của Iran".