Bầu cử Zambia: Quan sát viên lo ngại vì các vụ đe dọa và bạo lực

Việc kiểm phiếu trong cuộc bầu cử tổng thống Zambia hôm thứ Năm (13/8) đã bị đình chỉ tạm thời do các mối đe dọa an ninh đối với quy trình bầu cử, theo các nhà quan sát quốc tế.

Các phái đoàn quan sát, bao gồm từ Liên minh châu Âu (EU) và Cộng đồng Phát triển miền Nam châu Phi (SADC), hôm thứ Bảy (15/8) đã kêu gọi các bên giảm bớt các tuyên bố gây kích động trong khi kiểm phiếu tiếp tục diễn ra.

Việc kiểm phiếu bị đình chỉ tạm thời vào hôm thứ Sáu (14/8) sau các báo cáo về bạo lực đối với nhân viên kiểm phiếu và cáo buộc về việc phiếu bầu bị đánh cắp. Việc kiểm phiếu đã được nối lại vài giờ sau đó sau khi ủy ban bầu cử cho biết "mối đe dọa an ninh đối với quy trình bầu cử đã được khống chế", phóng viên Haru Mutasa của Al Jazeera đưa tin từ thủ đô Lusaka.

Tổng thống Zambia Hakainde Hichilema, 64 tuổi, đang tìm kiếm nhiệm kỳ thứ hai với tư cách là ứng cử viên của đảng Thống nhất vì Phát triển Quốc gia (UPND) cầm quyền. Đối thủ chính của ông là cựu bộ trưởng 55 tuổi trong chính phủ Mặt trận Yêu nước (PF) trước đây, Brian Mundubile, người ra tranh cử với tư cách là ứng cử viên của đảng Hòa giải Quốc gia vì Thống nhất và Thịnh vượng (NRPUP).

Ông Mundubile nói rằng việc đình chỉ kiểm phiếu "làm dấy lên những lo ngại chính đáng", đồng thời cảnh báo rằng sự chậm trễ trong việc kiểm phiếu có thể "tạo cơ hội cho sự can thiệp và thao túng kết quả".

Phía UPND bác bỏ cáo buộc này. Ông Mark Simuuwe, giám đốc truyền thông chiến dịch của ông Hichilema, nói với Al Jazeera rằng phe đối lập đang "hoảng loạn". Ông nhấn mạnh kết quả là "hợp pháp" và cáo buộc đảng của ông Mundubile gây "rối loạn".

'Bất ổn và lo lắng'

Ông Samuel Tembenu, cựu bộ trưởng tư pháp Malawi, người đứng đầu phái đoàn quan sát của SADC, cho biết phái đoàn của ông "không thể quan sát việc kiểm phiếu và thu thập kết quả trong thời gian đình chỉ", đồng thời nói thêm rằng phái đoàn sẽ đề cập đến vụ việc này trong báo cáo cuối cùng.

"Phái đoàn tại thời điểm này kêu gọi tất cả các ứng cử viên, những người ủng hộ họ và tất cả các bên liên quan giữ bình tĩnh", ông nói.

Ông Tembenu nói thêm rằng việc đình chỉ đã gây ra "sự bất ổn và lo lắng", và cho biết phái đoàn đã nhận được các báo cáo về đe dọa, hành hung, bắt cóc và phá hoại tài sản ở 5 tỉnh, dù chưa thể xác minh độc lập. Một số báo cáo cho rằng có người bị thương và ít nhất một người thiệt mạng.

Ông Michael McNamara, trưởng phái đoàn quan sát của EU tại Zambia, nói: "Chính quyền Zambia phải nêu rõ đầy đủ lý do đưa ra quyết định" đình chỉ kiểm phiếu. Ông cũng cho biết cuộc bỏ phiếu diễn ra trong "bối cảnh không gian dân chủ bị thu hẹp", ám chỉ lợi thế của người đương nhiệm và những gì ông mô tả là sự đưa tin thiên vị của truyền thông nhà nước.

Ông Reinhold Lopatka, người đứng đầu phái đoàn quan sát của Nghị viện châu Âu, cho rằng việc đình chỉ có vẻ "không cân xứng" khi chỉ một phần nhỏ trong số hơn 13.000 điểm bỏ phiếu của Zambia bị ảnh hưởng.

Ông cho biết phái đoàn của ông được thông báo rằng các nhân vật đối lập bị đe dọa, kể cả từ lực lượng an ninh, một số ứng cử viên đã rút lui dưới áp lực, và các cuộc biểu tình của phe đối lập bị bạo lực phá vỡ. "Dù chỉ một người mất mạng cũng là quá nhiều", ông nói thêm.

Cảnh sát Zambia cho biết đã bắt giữ 9 người liên quan đến vụ giết hại một nhân viên kiểm phiếu 57 tuổi tại một khu vực ngoại ô Lusaka vào ngày bầu cử, đồng thời khẳng định cuộc bỏ phiếu diễn ra hòa bình.

Kiểm phiếu tiếp tục

Ông Mundubile đã tuyên bố chiến thắng, viện dẫn cuộc kiểm phiếu song song của đảng mình và cáo buộc về các bất thường, bao gồm việc quân đội kiểm soát các trung tâm kiểm phiếu ở Mufulira, biên bản kết quả bị thất lạc và các quan chức ở tỉnh Tây Bắc bị yêu cầu ngừng công bố kết quả.

Ông Hichilema chưa tuyên bố chiến thắng, chỉ nói rằng chiến dịch của ông đang thấy "những kết quả khả quan" khi việc kiểm phiếu chính thức tiếp tục.

Ủy ban bầu cử Zambia đã công bố lô kết quả chính thức đầu tiên vào tối thứ Bảy tại Trung tâm Kết quả Quốc gia, dựa trên một phần kiểm phiếu. Ông Hichilema dẫn đầu với 438.708 phiếu (52,6%), tiếp theo là ông Mundubile với 351.281 phiếu (42,1%) và ông Kelvin Bwalya của đảng Zambia Must Prosper đứng thứ ba xa với 3.965 phiếu. Ủy ban nhấn mạnh các con số này chưa phải là kết quả cuối cùng.

Phóng viên Mutasa của Al Jazeera đưa tin cảnh sát và binh sĩ trên xe bọc thép đã được triển khai ở một số khu vực của Lusaka, và vẫn chưa rõ liệu việc đình chỉ hôm thứ Sáu có làm trì hoãn việc công bố kết quả cuối cùng, dự kiến vào thứ Hai, hay không.

Ủy ban cho biết sẽ đưa ra thông báo tiếp theo vào sáng Chủ nhật về thời điểm công bố kết quả tiếp theo.

Khoảng 8,7 triệu người đã đăng ký bỏ phiếu tại Zambia, quốc gia có 22 triệu dân, giàu trữ lượng đồng và có truyền thống lâu đời về chuyển giao quyền lực hòa bình.