Bầu cử địa phương Nam Phi: ANC đối mặt làn sóng bất mãn về dịch vụ công

Đảng Đại hội Dân tộc Phi (ANC) cầm quyền đang trên đà chịu kết quả nặng nề trong cuộc bầu cử địa phương tại Nam Phi hôm 1/11, khi cử tri đi bỏ phiếu trong bầu không khí bất mãn sâu sắc về tình trạng mất nước, cắt điện và hạ tầng xuống cấp.

Phong trào giải phóng từng đưa Nelson Mandela lên nắm quyền năm 1994, chấm dứt chế độ apartheid với ông trở thành tổng thống da màu đầu tiên của Nam Phi, nhiều khả năng vẫn là đảng lớn nhất. Tuy nhiên, các cuộc thăm dò cho thấy ANC chỉ giành được chưa tới một phần ba số phiếu, giảm mạnh so với mức 45,6% tại cuộc bầu cử địa phương gần nhất năm 2021 và 40,2% trong cuộc bầu cử quốc gia năm 2024.

Việc lá phiếu phân tán đồng nghĩa ANC vẫn có thể dẫn dắt nhiều chính quyền liên minh cấp thành phố, trong khi mất quyền kiểm soát ở những nơi khác.

Các liên minh thiếu ổn định vốn đã là đặc điểm tại nhiều đô thị trong tổng số 257 đô thị của Nam Phi. Giới phân tích chỉ ra tỷ lệ thay đổi chính quyền cao là nguyên nhân chính khiến chất lượng dịch vụ công sa sút.

Johannesburg, thành phố 4,8 triệu dân đã chịu cảnh thiếu nước hơn một tuần, từng có 10 thị trưởng trong 10 năm. Đô thị lân cận Ekurhuleni có ba thị trưởng kể từ năm 2021. Về phía bắc, tại Tshwane – nơi có thủ đô Pretoria – chức thị trưởng đã luân chuyển giữa các đảng bốn lần kể từ năm 2020. Hồi tháng 10, hơn 800 người mắc bệnh đường tiêu hóa do nguồn nước nhiễm bẩn tại Bronkhorstspruit, phía đông Tshwane.

Johannesburg, Ekurhuleni và Tshwane đều thuộc Gauteng, tỉnh đông dân nhất và là đầu tàu kinh tế của Nam Phi. Đảng Liên minh Dân chủ (DA) trung hữu do người da trắng lãnh đạo đang dẫn đầu thăm dò tại cả ba đô thị này nhưng chưa vượt mức 40%.

Theo truyền thông Nam Phi, giới lãnh đạo quốc gia của ANC sẵn sàng hợp tác với DA tại Gauteng, phản ánh mô hình chính phủ đoàn kết dân tộc ở cấp quốc gia, nơi hai đảng là những lực lượng lớn nhất trong liên minh. Tuy nhiên, các lãnh đạo ANC tại địa phương được cho là không ủng hộ việc bắt tay với DA. Hiện ANC điều hành tại ba đô thị của tỉnh với sự kết hợp của đảng cánh tả Economic Freedom Fighters cùng các đảng dân túy Patriotic Alliance và ActionSA.

Tại Johannesburg, bà Helen Zille của DA đã vận động tranh cử sôi nổi với những màn gây chú ý lan truyền trên mạng, gồm việc người phụ nữ 75 tuổi lặn xuống một ổ gà và chèo xuồng trên con phố ngập nước. Tuy nhiên, cựu thị trưởng Cape Town vẫn bị nhiều người, đặc biệt là cử tri da màu, nhìn với ánh mắt nghi ngờ do những phát ngôn gây tranh cãi trong quá khứ dường như biện minh cho chủ nghĩa thực dân. Một số cử tri cũng viện dẫn giá nhà leo thang tại Cape Town – thành phố do DA điều hành từ năm 2006 – như lý do không bỏ phiếu cho bà Zille.

Ông Herman Mashaba, cựu thị trưởng Johannesburg của DA và hiện lãnh đạo ActionSA đang được thăm dò khoảng 10%, đã loại trừ khả năng hợp tác với bà Zille tại Johannesburg. Ông Mashaba gọi bà Zille là "phân biệt chủng tộc", cáo buộc mà bà luôn kịch liệt phủ nhận. Về phía ANC, đảng này có ba ứng viên thị trưởng tiềm năng cho thành phố trong bối cảnh đấu đá nội bộ.

Tại đô thị eThekwini, nơi có thành phố cảng Durban, đảng uMkhonto we Sizwe (MK) của cựu tổng thống ANC Jacob Zuma đang được thăm dò trên 40%. Ông Zuma, 84 tuổi, người từng trải qua và phủ nhận nhiều cáo buộc tham nhũng, dự kiến sẽ giành nhiều phiếu từ đảng cũ của mình – lực lượng từng đạt 42% tại eThekwini năm 2021 và nay chỉ còn khoảng 10%.

DA có vẻ sẽ giữ được thế đa số tại Cape Town, dù nhiều khả năng thấp hơn mức 58% giành được năm 2021, khi giá nhà không kham nổi khiến thêm nhiều cử tri quay lưng với đảng này.

Ủy ban bầu cử Nam Phi sẽ có một tuần để công bố kết quả cuối cùng của cuộc bỏ phiếu hôm 1/11 – cuộc bầu cử chọn nghị viên hội đồng và các đảng phái, trong khi thị trưởng không được bầu trực tiếp. Các đảng sau đó sẽ có hai tuần kể từ ngày công bố kết quả để thành lập hội đồng và bầu thị trưởng.