Ngày 8/5, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron có bài phát biểu quan trọng nhân kỷ niệm 25 năm ngày Pháp trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới công nhận buôn bán nô lệ và chế độ nô lệ là tội ác chống lại loài người, theo đạo luật năm 2001 do nghị sĩ Christiane Taubira, người Pháp gốc Guyana, đề xuất.
Tuy nhiên, khi ông Macron bước vào những tháng cuối cùng của nhiệm kỳ, các yêu cầu về công lý bồi thường (reparatory justice) đang gia tăng. Các nhà hoạt động và hậu duệ nô lệ kêu gọi Pháp khởi động một tiến trình đối thoại chính thức về cách giải quyết di sản của chế độ nô lệ trong xã hội Pháp, trong bối cảnh nước này đang đối mặt với tranh cãi chính trị về phân biệt chủng tộc và phe cực hữu đang có tỷ lệ ủng hộ cao trước thềm bầu cử tổng thống năm 2027.
Sự cấp bách gia tăng sau khi Pháp cùng Anh và một số nước châu Âu khác bỏ phiếu trắng trong cuộc bỏ phiếu hồi tháng 3 tại Liên Hợp Quốc, vốn mô tả việc buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương là “tội ác nghiêm trọng nhất chống lại loài người” và kêu gọi bồi thường như một “bước đi cụ thể để khắc phục những sai trái lịch sử”.
Thượng nghị sĩ Victorin Lurel đến từ đảo Guadeloupe đã viết thư ngỏ cho Tổng thống Macron, gọi hành động bỏ phiếu trắng là một “sai lầm về đạo đức, lịch sử, ngoại giao và chính trị”, làm “hoen ố” hình ảnh của nước Pháp trên trường quốc tế.
Từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 19, Pháp là quốc gia buôn bán nô lệ lớn thứ ba ở Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương, sau Bồ Đào Nha và Anh. Pháp chịu trách nhiệm bắt cóc và bắt làm nô lệ khoảng 13% trong số ước tính 13-17 triệu người đàn ông, phụ nữ và trẻ em bị cưỡng bức từ châu Phi sang châu Mỹ.
Hai nhân vật đại diện cho hai phía của lịch sử đã cùng nhau kêu gọi Tổng thống Macron khởi xướng đối thoại. Ông Dieudonné Boutrin, Chủ tịch Liên đoàn Quốc tế Hậu duệ Lịch sử Nô lệ, là hậu duệ của những người châu Phi bị đưa từ Benin đến đảo Martinique thuộc Pháp. Ông Pierre Guillon de Princé, 86 tuổi, là hậu duệ của chủ tàu nô lệ thế kỷ 18 ở Nantes, người đã chính thức xin lỗi về vai trò của tổ tiên trong việc vận chuyển khoảng 4.500 người châu Phi bị bắt làm nô lệ đến vùng Caribe, trong đó ít nhất 200 người đã chết trên biển.
Trong thư gửi ông Macron hồi tháng 4, hai ông Boutrin và Guillon de Princé cho rằng việc đối thoại sẽ “khôi phục lòng tin giữa các cộng đồng, thừa nhận thực tế lịch sử, nuôi dưỡng tinh thần hữu nghị và chữa lành vết thương tâm lý cho các cộng đồng da màu từng bị coi là thấp kém”. Họ nhấn mạnh: “Chế độ nô lệ là một vết thương mà những vết sẹo vẫn còn nhìn thấy qua nạn phân biệt chủng tộc, thứ mà cho đến nay chúng ta vẫn chưa thể ngăn chặn được sự lan rộng.”
Bà Aïssata Seck, Giám đốc Quỹ Tưởng niệm Chế độ nô lệ của Pháp, cùng cựu Thủ tướng Jean-Marc Ayrault, Chủ tịch quỹ, cũng đăng thư ngỏ trên báo Le Monde hồi tháng 4, kêu gọi Pháp đi đầu trong đối thoại về cách giải quyết và sửa chữa tình trạng phân biệt chủng tộc và bất bình đẳng – những di sản của chế độ nô lệ.
Paris được xem là nhân tố then chốt trong các cuộc thảo luận toàn cầu về bồi thường, vì Pháp vẫn duy trì nhiều “tỉnh và vùng hải ngoại” như đảo Martinique và Guadeloupe ở Caribe, Guyana thuộc Pháp, và các đảo Réunion, Mayotte ở Ấn Độ Dương. Theo các nghị sĩ địa phương, những bất bình đẳng về cơ cấu, việc làm, y tế, chi phí sinh hoạt, ô nhiễm và an toàn môi trường tại các vùng này là di sản trực tiếp từ cơ chế nô lệ và chủ nghĩa thực dân.
Pháp cũng đang đối mặt với yêu cầu bồi thường có thể lên tới hàng tỷ USD cho Haiti, sau khi áp đặt một hình phạt tài chính nặng nề lên nước này vào năm 1825 để bồi thường cho những chủ nô lệ sau cuộc cách mạng Haiti. Khoản nợ mà nhiều người Haiti đổ lỗi cho hai thế kỷ hỗn loạn của đất nước, chỉ được trả hết cho Pháp vào năm 1947. Năm 2025, Tổng thống Macron đã công bố thành lập một ủy ban chung với Haiti để xem xét vấn đề này, dự kiến kết luận vào cuối năm nay.
Pháp là quốc gia duy nhất từng khôi phục lại chế độ nô lệ khi Hoàng đế Napoleon tái lập vào năm 1802, sau lần đầu tiên bãi bỏ vào năm 1794. Chế độ nô lệ cuối cùng bị bãi bỏ vào năm 1848, với khoản bồi thường được trao cho những chủ nô lệ.
