Air France tuân thủ quy định mới của Israel hạn chế tổ bay theo quốc tịch

Hãng hàng không Air France đã xác nhận tuân thủ các quy định mới của Israel hạn chế nhân sự bay vào và qua Israel dựa trên quốc tịch. Chính sách gây tranh cãi này, theo giới chuyên gia, có thể khiến hãng đối mặt với các vụ kiện phân biệt đối xử.

Theo truyền thông Israel và ấn phẩm điều tra của Pháp Mediapart, quy định mới liệt kê 31 quốc gia có đa số dân theo Hồi giáo, gồm Algeria, Tunisia, Iran, Oman, Saudi Arabia, Pakistan và Niger, mà công dân của họ không còn được phép bay vào không phận Israel.

Trong tuyên bố gửi Al Jazeera, Air France cho biết: “Như mọi hãng hàng không, Air France buộc phải tuân thủ các quy định nhập cảnh do nhà chức trách các quốc gia mà hãng khai thác thiết lập, đối với cả khách hàng và nhân viên.”

Hàng chục hãng hàng không bị ảnh hưởng

Theo đài N12 của Israel, Bộ Giao thông và An toàn đường bộ nước này ngày 1/10 đã thông báo với các hãng hàng không nước ngoài rằng phi công và tiếp viên khai thác chuyến bay vào không phận Israel không được mang quốc tịch hoặc song tịch của các nước không có quan hệ ngoại giao với Israel.

Chỉ thị được đưa ra một ngày sau khi một cơ phó người Oman bị cáo buộc cố gắng không tặc chuyến bay của Flydubai từ Dubai đến Tel Aviv và lao vào sân bay Ben Gurion của Israel hôm 30/9, theo nhà chức trách UAE và Israel. Cơ phó này bị cáo buộc tấn công phi công người Ấn Độ, người đang hồi phục tại bệnh viện.

Air France nói với Al Jazeera: “Các nhân viên liên quan đã được thông báo về quy định mới do nhà chức trách Israel áp dụng cho các chuyến bay đến Tel Aviv.”

Chỉ thị của Israel có thể ảnh hưởng đến hàng chục hãng hàng không bay đến, đi từ hoặc qua nước này. Al Jazeera đã liên hệ Bộ Giao thông Israel để xin bình luận nhưng chưa nhận được phản hồi tính đến thời điểm công bố.

Al Jazeera cũng liên hệ 15 hãng hàng không quốc tế lớn đang khai thác chuyến bay đến Israel, hỏi liệu họ có nhận được chỉ thị và thay đổi phân công tổ bay hay không.

Smartwings, hãng hàng không lớn nhất của Czech, xác nhận đã nhận chỉ thị mới của Israel. Hãng cho biết hoạt động hiện chưa bị ảnh hưởng nhưng sẽ tuân thủ các hạn chế.

Người phát ngôn Smartwings Vladimira Dufkova nói với Al Jazeera: “Chúng tôi nhận chỉ thị từ nhà chức trách Israel vào tháng 9/2026. Chúng tôi đã xem xét kỹ chỉ thị và tiếp tục theo dõi, tuân thủ mọi yêu cầu hiện hành do các cơ quan liên quan ban hành. Hiện chỉ thị không tác động đến hoạt động, quy trình quản lý tổ bay hay việc bố trí nhân sự trên các chuyến bay đến và đi từ Israel.”

United Airlines chỉ phản hồi rằng họ “không có gì để chia sẻ”. Hãng hàng không Mỹ không xác nhận liệu đã nhận chỉ thị của Israel hay đã hành động theo chỉ thị hay chưa.

Theo một bản ghi nhớ nội bộ gửi phi công và tiếp viên Air France mà Mediapart được xem, hãng cảnh báo rằng “việc không tuân thủ chỉ thị này sẽ khiến Air France và nhân viên đối mặt với các chế tài tiềm tàng”. Al Jazeera không thể xác minh độc lập bản ghi nhớ này.

Nguy cơ kiện phân biệt đối xử

Theo luật sư chống phân biệt đối xử tại Paris Clara Gandin, các hạn chế được báo cáo có thể đặt Air France đối lập với luật lao động Pháp, làm dấy lên câu hỏi liệu một hãng hàng không có thể tuân thủ yêu cầu an ninh của chính phủ nước ngoài trong khi bỏ qua nghĩa vụ với người lao động hay không.

Bà Gandin nói với Al Jazeera: “Biện pháp này dựa trên một giả định tập thể, tương đương với định kiến phân biệt đối xử: Mọi công dân của 31 quốc gia này, phần lớn là Ả Rập hoặc đa số Hồi giáo, đều bị coi là mối đe dọa an ninh tiềm tàng.”

Theo luật sư, việc Air France áp dụng chỉ thị này cấu thành hành vi “quấy rối phân biệt đối xử” rõ ràng.

Bà dẫn Điều L1132-1 Bộ luật Lao động Pháp, cấm mọi biện pháp phân biệt đối xử dựa trên quốc tịch thực tế hoặc bị suy đoán của một người, đặc biệt liên quan đến phân công, trả lương và kỷ luật.

“Việc loại nhân viên khỏi một số chuyến bay vì họ mang quốc tịch Algeria, Tunisia, Iran hoặc quốc tịch khác trong danh sách của Israel do đó là phân biệt đối xử trực tiếp, ngay cả khi không mất lương”, bà nói.

Bà bổ sung rằng khi các quốc gia trong danh sách cấm phần lớn là Ả Rập hoặc đa số Hồi giáo, biện pháp này cũng có thể cấu thành “phân biệt đối xử gián tiếp dựa trên nguồn gốc, và có thể dựa trên tôn giáo bị suy đoán”.

Luật sư giải thích luật Pháp có ngoại lệ cho sự khác biệt trong đối xử nếu đó là “yêu cầu nghề nghiệp”, theo đuổi “mục tiêu chính đáng” tương xứng và gắn với bản chất công việc. Tuy nhiên, bà nhận định rõ ràng quốc tịch không phải yêu cầu để lái máy bay, và việc Air France vẫn để cùng phi công, tiếp viên khai thác mọi tuyến khác cho thấy hãng không coi họ là rủi ro an toàn.

Theo bà Gandin, Air France không có biện minh pháp lý hợp lệ để áp dụng chính sách của Israel. Mục tiêu của hãng là thương mại, nhằm duy trì tiếp cận thị trường Israel, nhưng yếu tố kinh tế không thể biện minh cho phân biệt đối xử theo pháp luật. Mục tiêu an toàn thuộc về Israel chứ không phải công ty, và luật Pháp xét mục đích của chính người sử dụng lao động, không phải khách hàng của họ.

Bà cũng viện dẫn phán quyết năm 2017 của Tòa án Công lý Liên minh châu Âu được tòa án cao nhất Pháp áp dụng cùng năm, cho rằng mong muốn của bên thứ ba không thể biến một đặc điểm được bảo vệ thành yêu cầu nghề nghiệp. Theo bà, phản ứng tương xứng trước lo ngại an ninh phải dựa trên đánh giá cá nhân, điều mà quy trình sàng lọc an ninh hàng không Pháp đã cung cấp, chứ không thể chỉ dựa vào quốc tịch.

Chủ quyền không phận và luật quốc gia

Tuy nhiên, câu hỏi liệu các hạn chế có cấu thành phân biệt đối xử theo luật Pháp hay không tách biệt với quyền của một quốc gia trong việc điều chỉnh tiếp cận không phận và lãnh thổ.

Giới phân tích viện dẫn luật hàng không dân dụng quốc tế, trong đó công nhận chủ quyền quốc gia đối với không phận lãnh thổ theo Điều 1 Công ước Chicago 1944, và việc công nhận giấy phép tổ bay do các quốc gia thành viên khác cấp theo Điều 33 với các điều kiện nhất định.

Giáo sư luật hàng không Vincent Correia tại Đại học McGill (Canada) cũng dẫn Điều 13 Công ước, cho phép quốc gia thực thi luật và quy định về việc nhập cảnh của hành khách và tổ bay vào lãnh thổ.

Ông Correia nói với Al Jazeera: “Do đó, một quốc gia có thể áp đặt hạn chế nhập cảnh với tổ bay từ nước khác dựa trên quốc tịch, vì thành viên tổ bay phải qua kiểm tra nhập cảnh và hải quan khi bay quốc tế.”

Theo ông, phi công và tổ bay khác từ các nước Israel không có quan hệ ngoại giao vốn đã bị cấm bay đến đây, nên biện pháp mới chỉ áp dụng với người có song tịch, điều này giải thích vì sao các hãng như Air France có thể đã tuân thủ.

Dù vậy, luật sư Gandin cho rằng quyền của quốc gia trong việc áp đặt hạn chế nhập cảnh không nhất thiết miễn trừ nghĩa vụ của hãng hàng không theo luật hiện hành khác, gồm luật chống phân biệt đối xử và luật lao động quốc gia.

Theo bà, dù Air France có thể lập luận về chủ quyền quốc gia đối với không phận, điều đó “không thay đổi thực tế rằng biện pháp này mang tính phân biệt đối xử”. Bà cũng chỉ ra hãng có lựa chọn khác: không khai thác tuyến bay trong điều kiện này, hoặc phản đối chỉ thị thông qua nhà nước Pháp, Cục Hàng không Dân dụng Pháp (DGAC) hoặc EU. DGAC chưa phản hồi truy vấn của Al Jazeera tính đến thời điểm công bố.

Theo luật sư Gandin, hãng hàng không hàng đầu Pháp do đó có thể tự đặt mình trước các hệ quả pháp lý. Nhân viên bị ảnh hưởng có thể đòi bồi thường thiệt hại, và công đoàn có thể khởi kiện. Biện pháp như vậy cũng có thể thuộc phạm vi luật hình sự, với hình phạt tù tối đa ba năm và phạt tiền 45.000 euro (50.300 USD).

Bà cũng cho biết luật bảo vệ dữ liệu quy định thông tin yêu cầu nhân viên cung cấp phải có liên hệ trực tiếp và cần thiết với công việc. Một danh sách nhân viên mang một trong 31 quốc tịch bị liệt kê có thể tiết lộ nguồn gốc sắc tộc và vi phạm quy định này.

Theo Mediapart, Air France từng cân nhắc yêu cầu thành viên tổ bay tự khai báo nếu bị ảnh hưởng bởi văn bản. Tuy nhiên, công đoàn đại diện tổ bay Alter đã thuyết phục ban lãnh đạo bỏ hành động này, nói trong tờ rơi gửi thành viên rằng việc đó tương đương “phân biệt đối xử dựa trên quốc tịch”. Alter không phản hồi yêu cầu bình luận của Al Jazeera.

Trong khi tác động rộng hơn của chính sách Israel với các hãng khác còn chưa rõ, chuyên gia Correia cảnh báo nó có thể tạo tiền lệ để các quốc gia khác áp dụng sàng lọc tổ bay quốc tế theo quốc tịch, làm phức tạp hoạt động hàng không.

Ông nói: “Trong bối cảnh thiếu hụt phi công, điều này sẽ tạo thêm ràng buộc cho các hãng khi lên lịch bay đến và đi từ Israel. Nếu các nước khác áp dụng biện pháp tương tự, việc quản lý có thể nhanh chóng trở nên cực kỳ khó khăn.”